Статья: «Еркектерді аласартпай, әйелдерді көтерейік!», источник: газета "Айқын"

rauРаушан СӘРСЕМБАЕВА, Қазақстан іскер әйелдер қауымдастығының төрайымы

– Раушан Біргебайқызы, ақпан айында теңге бірден 20 пайызға құнсызданды. Ел экономикасындағы бұл өзгеріс отандық орта және шағын бизнес өкілдеріне қалай әсер етті, шағын бизнестің ұтқан тұсы бар ма?

– Ұлттық валютаның бір демде 20 пайыз­ға құнсыздануы жағдайы онсызда мәз емес орта және шағын бизнес өкіл­деріне оңай тиіп отырған жоқ. Өйткені бизнесті жүргізуге кететін шығын сәй­кесінше 20 пайызға өсіп шыға келді. Олар­дың шетел валютасында алған несиесі болса, бұл жағдайды тіптеп тереңдетіп жібереді. Осы орайда Елбасы теңгенің құн­сыздануынан зардап шеккен кә­сіп­керлерді қолдау үшін қаржылай көмек берілетіндігін айтқаны көңіл қуантады. Қиын кезеңде мемлекеттің орта және шағын бизнесті осылайша қолдауы, олардың бұл жағдайдан еш шығынсыз шығуына көмектеседі деген үміттемін.

 – Осы орайда Үкімет азық-түлік тауар­ларына бағаны көтермеу туралы тапсыма берсе де, азық-түлік бірден 10-20 пайызға қымбаттап кетті. Дәл осы кезде сауда-сат­тықпен айналысып жүрген кәсіпкерлердің бағаны бірден көтеруіне негіз бар ма еді?

– Әрине, ешқандай негіз жоқ. Алайда адамдар осы сәтті пайдаланып, пайда тауып қалуды ойлады. Тек шетелден тасы­латын тауарларға бағаны өсірсе, түсінер едік. Ал отандық тауарлардың құны бұ­рынғы деңгейінде қалуы қажет еді. Алайда азық-түлік пен өндірістік тауарлардың 20 пайызға қымбаттағанын көріп отырмыз. Кейбір аймақтарда бағаны бақылау мен тұрақтандыру үшін арнайы комиссия құрылды. Шындап келгенде олардың қо­лынан келер қайран жоқ, қалыптасқан жағдайда ешқандай көмек бере алмайды. Өйткені әрбір девальвациядан кейін міндетті түрде баға көтеріледі.

– Орта және шағын бизнесті қолдау туралы Елбасы да көп айтады, бірақ біз бүгінде кәсіпкерлік пен алыпсатарлықпен шатастырып алған жоқпыз ба?

 – Шатастырған жоқпыз, әрине. Бірақ қазіргі кезде өндірісті жолға қойғысы ке­летіндердің алдынан үлкен кедергілер шы­ғады. Өндіріс – тәуекелі үлкен іс. Жеке ісіңді ашқан кезде өз қаражатыңды салып, уақытыңды жұмсайсың, алайда тақырға отырып қалмайтыныңа ешқандай да ке­піл­дік жоқ. Бұндай тәуекелге екінің бірі бара бермейді. Өндірісті дамыту үшін ар­найы жағдай жасалып, мемлекеттің тара­пынан қолдау қажет. Қазіргі кезде жеке кә­сіпті қызмет көрсету саласы мен сауда-сат­тықта бастау жеңіл. Өйткені бұл сала­ларда аз да болса, кәсіп ашып, істі жыл­жы­туға мүмкіндік бар. Соңғы статистикаға сүйен­сек, кәсіпкерлікпен айналысып жүр­­ген әйелдердің 60 пайызы қызмет көр­сету мен сауда-саттық саласында жұмыс істейді.

– Қазіргі кезде өз ісіңді ашып, бастап кету қаншалықты қиын, әсіресе әйел адам­ға?

– Жаңа істі бастау – әркез қиын. Өйт­кені жеке кәсіпті қолға алған адамның алдынан біраз кедергі шығады. Мәселен қаржылық қиындықтар. Алғашқы капи­тал­дың болмауы, банк беретін несиенің пайыздық үстемақысының жоғары болуы, кеңселік және өндірістік ғимараттың же­тіспеушілігі қиындық туғызады. Сонымен қатар, елде орта және шағын бизнесті қолдау мақсатында жүзеге асырылып жатқан жобалар туралы тұщымды ақпа­раттың болмауы, болған күннің өзінде оның жай адамның түсіне қоюы қиын тілде жазылуы – кәсіпкерді ақпараттық тұрғыда шектейді. Сала бойынша жетік білімнің болмауы да кәсіпкерліктің дамуына кедергі.

Кәсіпкерлердің тек сауда-саттықты жағалайтын бағы бір себебі – Қазақстанда отандық өнім өндірушінің тауарын сату мен тарату саласы дамымаған. Оған биз­неске маза бермейтін 50-ден аса тек­серуші мекемені қосып қойыңыз. Әрқайсысы кезек-кезек келіп тексерген кезде, кә­сіпкердің не жаны қалады?

Тағы бір айта кететін мәселе, кәсіп­кер­лікті қолдау туралы көп сөз болғанымен, нақты іске көше алмай жатырмыз. Өйткені мемлекеттік атқарушы мекемелер мен кәсіпкерлікті қолдау қорларының жаңа бастап жатқан кәсіпкерлермен ынтымақ­тастықта, тізе қоса жұмыс істейтін нақты жүйесі жоқ.

Жоғарыда аталған кедергілердің ішінде банк несиесіне қолжетімділік өте өзекті, бас ауыртар мәселе болып тұр. Қазіргі кез­де бизнеске берілетін несиенің пайыздық үстемақсы өте жоғары – 14 пайызды құрайды. Бұған жасырын комиссияларды қосып қойыңыз. Салық төлеу мен есеп тапсыруда, басқа да бағытта түрлі әкім­шілік кедергілерге кездеседі.

– Қазақстан іскер әйелдер қауымдас­тығы жұмыссыз әйелдерді оқыту, жұмысқа орналастыру бағытында түрлі жобаларды жүзеге асырды. Нәтижесі қалай болды? Осы бағытта жұмыс жалғасын таба ма?

– Іскер әйелдер қауымдастығы құрыл­ғалы бері өз қызметінің аясында «Әйел және бизнес», «Әйел және жұмыспен қам­ту», «Әйел және саясат» бағытында түрлі әлеуметтік жобаларды қолға алып келеді. «Әйел және жұмыспен қамту» бағыты бойынша жұмыссыз әйелдерді оқыту мен қайта даярлау жобасы жүзеге асырылды. Бұл жоба тұрмысы төмен отбасылардың отаналарын нарықта сұранысқа ие маман­дыққа баулып, қолдауға бағытталған еді.

Жоба алғаш рет 2009 жылы қолға алынған. 2013 жылға дейін жалпы саны 2500 әйел қайта даярлықтан өтіп, олардың 70 пайызы жұмысқа орналасты. Ал 10 пайызы өз ісін ашты. Жоба аясында «бух­галтер», «офис-менеджер», «аспаз-кон­дитер», «бала тәрбиешісі», «шаштараз», «ті­гінші», «маникюр шебері» сынды ма­ман­дықтар оқытылды.

Ал «Әйел және бизнес» бағыты бойын­ша 2012 жылы әйелдерді кәсіпкерлікке баулу жобасы бастау алды. Бұл жобаның мақсаты – кәсіпкерлікке баулу ғана емес, әйелдер кәсібінің түйткілді мәселелерін анықтап, дамыту жолдарын табу болды. Нәтижесінде курсқа қатысқан 200 адамның 70 пайызы өз ісін бастап кетті. Яғни, бұндай жобалардың берері мол.

– Ал бүгінде іскер әйелдер қауымдас­ты­ғының құрамында қанша кәсіпкер бар? Орта және шағын бизнестің қанша пайызын әйелдер жүргізіп отыр?

– Қауымдастықтың қатарында жарна төлейтін 1000-нан астам адам бар және 5000 адам ассоциация қызметін пайда­ла­нады. Республиканың барлық аймағында өз өкілдігіміз бар. Статистикалық мәлі­меттер бойынша Қазақстанда жеке кәсіппен айналысатындардың 60 пайызын әйел құрайды.

– Өз ісіңді бастау үшін шамамен қанша қаражат қажет, несие алмай істі ілгері бастыруға бола ма?

– Нақты бір соманы айтуы қиын. Әр сала үшін оның көлемі әрқалай. Жаңа бас­тап жатқан кәсіпкер несие алмай, ісінің ілгері жылжуы мүмкін емес. Өйткені елдің бәрі бизнеске қажетті алғашқы капиталды өздігінен жинай алмайды. Біреу-міреуге өз жақындары көмек қолын созуы мүмкін, бірақ елдің бәрінде ондай мүмкіндік жоқ қой. Әсіресе жалғызбасты аналарға, көп балалы отбасыларға, жасы келген әйел­дерге қиын. Қауымдастық 2012 жылы ар­найы зерттеу жүргізген болатын. Нәти­жесінде кәсіпкер әйелдердің үштен бірі өз ісін бастауға қажетті қаражатты банктен несие ретінде алған. Сонымен қатар, өз ісін бастағысы келіп жүргендердің 65,9 пайызы жаңа іс бастау үшін несие алаты­нын айтқан. Олардың басым бөлігі банк­терге барса, қалғаны шағын қаржы ұйым­дарының қызметіне жүгінеді.

– Сіз өз ісіңізді неден бастадыңыз? Қан­дай қиындықтарға тап болдыңыз, қалай жеңдіңіз? Сіздің табысты болуыңыздың құпиясы неде?

– Барлығы да өмір сүру үшін күрестен басталды. Алып-ұшқан арман-қиялдан, қандайда бір идеядан емес, басымыздан өткен қиын-қыстау 90-жылдардағы жетіспеушіліктен, жоқшылықтан бастау алды. Азық-түлік жоқ, киім-кешек тапшы. Мен өз ісімнің бастауын «Шұлық опера­ция­сы» деп атауыма да болады. Сол тап­шылық кезіңде балаларды киім-кешекті тігіп, тоқып беріп, немесе үлкенікін кіші­сіне беріп киіндіретін едік. Алайда шұлық-носкилерді не тіге, не тоқи алмайтынсың. Содан бір күні белгілі бір университетте оқытушылық қызметте жүрген құрбым екеуміз Польшаға баруды ойластырдық. Жоспарымыз – біздегі барды ол жақта сатып, балаларға киім-кешек алып келу. Осы­лайша, өз ісімізді алып-сатудан бас­тадық. Десе де, біздің алғашқы қаржымыз батылдығымыз бен тапқырлығымыздың арқасында ғана емес, адамдық аяушы­лықтың арқасында ғана келген еді.

– Қазіргі қазақ қоғамындағы әйелдің рөлі қандай, билікке, бизнеске ұмтылып жүріп отбасылық құндылықтарды ұмытып бара жатқан жоқпыз ба?

– Әрбір әйелдің өз өмірінде дүниеге бала әкелу, ұрпақ тәрбиелеу, нәзік те биязы болу, айналасындағыларға жылы­лық сыйлау секілді ерекше қасиеттерді сақтап қалуы өте маңызды. Бұл ер аза­маттарға бұйырмаған бақыт. Естеріңізде болсын: бізді ер-азаматтардан ерекше­лейтін қасиеттер мықты ете түседі, бы­лай­ша айтқанда, біздің қуатымыз – әлсіздігімізде. Тек бір-бірімізге ұқ­­самай­­тын­дығымыздан, өзіндік ерекшелігіміздің арқасында ғана бір-бірімізге қызықтымыз. Егер әйел заты өзін ер азамат секілді өктем ұстап, дөре­кілікке жол беретін болса, қасындағы адамдардың барлығын қашырып жібереді.
Әйелдер ең алдымен жолдасының жары, балаларының анасы, одан кейін ғана кәсіпкер, іскер әйел, саясаткер екен­дерін ұмытпаулары керек. Сонда ғана отба­сында береке болады. Әрине, бар­лығына бірдей уақыт жете бермейді, сол себепті де біз іскерлімізді танытып, уақы­тымызды нақты жоспарлап, мақсат қойып, жетістікке жетіп, пайда келтіре білуіміз қажет.

– Ал қазіргі заманда іскер, табысты әйел болу қаншалықты қиын?

– Айта кетейін, іскер әйел, ең алдымен ол – табысты әйел. Жұмыс уақытын дұрыс жоспарлайтын, өмірде не қалайтынын, өз алдына қойған мақсатын анық білетін жан. Тағы да айтар едім, іскер әйел – соң­ғы нәтижені өз пайдасы үшін ғана емес, ұжымның пайдасы үшін де бағыт­тайтын адам. Қандай да бір кәсіпті, өндіріс орнын аша отырып, бизнес-жоспар бойынша табыс табуды ғана емес, тұтынушыға да қандай пайда келтіретінін ойлауы керек. Іскер де табысты болу оңай емес. Оған күнделікті еңбек пен өзін-өзі кемелден­дірудің арқасында қол жеткізуге болады. Осы мақсатта әйелдер үшін тайм-ме­неджмент, тұлғалық қалыптасу, коучинг бойынша көптеген іскерлік-сағаттар мен тренингдер өткізіледі. Іскер жандар соларға уақыт тауып қатысып отырса, еш ұтылмайды.

– Осы орайда белгілі бір салада жетіс­тікке жеткен әйелдерді марапаттайтын «Ажар» ұлттық сыйлығы туралы айта отыр­саңыз...

– 2011 жылдан бастап біз еліміздің лайық­ты деген әйелдерін 10 номинация бойынша марапаттап келеміз. Байқау 4 жылда 1 рет өткізіледі. «Ажар» сыйлығы соңғы рет Әйелдердің Еуразиялық ІІІ Саммитінде 2012 жылы табыс етілді. Келесі табыстау 2015 жылы әйелдердің Еуразиялық IV Саммитінде және Қауым­дастықтың 20 жылдығына орай өткізіледі.

– Сіз «Отбасы және гендерлік саясат жөніндегі комиссияның» мүшесісіз. Қазіргі кезде «гендерлік саясат» дегенде тек әйел­дердің құқығы қорғалып, ер-азамат­тардікі шет қалып жатқан жоқ па?

– Белгілі ақын Олжас Сүлейменовтың «Тауды аласартпай, даланы биіктетеміз» деген жақсы сөзі бар. Гендерлік саясатқа қатысты соны өзгертіп, «еркектерді ала­сартпай, әйелдерді көтереміз» деп айтуға болады.

Адамзат қоғамының тұрақты дамуы үшін ердің де, әйелдің де барлық жерде бірге, бір деңгейде болғаны қажет. Бір жыныстың екіншісіне үстемдік құруы қо­ғамға пайда келтірмейді. Гендерлік сая­сатта мынандай алтын қағида бар: бір жыныстың екіншісіне қиғаш келуі қоғам дамуына кері әсерін тигізеді. Сондықтан да қоғамдың кез-келген бөлігінде, әртүрлі саласында гендерлік өкілдікті сақтау – өте маңызды саяси мәселе, түптеп келгенде халықтың тұрмысын жақсартуға да ықпал етеді. Барлық жерде тұрақтылық пен теңдік болуы шарт. Мәселен, саясатта да ер-азаматтар саны басым болса, жақсы өмірді күтпеңіздер. Егер парламентте әйелдер саны 30 пайыз болса, бұл – қоғам­ның жақсы жаққа өзгеруінің алғышарты. Мысалға, Норвегия, Скандинавия сияқты дамыған елдерді алайық. Бұл мемлекет­терде ішкі жалпы өнім жан басына шақ­қанда 45 мың долларды құрайды. Аталмыш елдердің экономикасы дамыған, халқы әлеуметтік тұрғыда қорғалған, гендерлік саясат та бірінші орында. Халық та, билік те табиғат қалай жаратты, солай болуы қажеттігін, барлық жерде тепе-теңдіктің сақталуы керектігін түсінген. Әйел мен еркек – бір бүтін. Бірі бірінсіз өмір сүре алмайды, өйткені екеуі біріккенде ғана үйлесім табады.

– Қалай дегенде, әйел заты әлеуметтік тұрғыда әлеуметтік қорғауды қажет етеді. Әсіресе, жүктілік пен босану кезінде. Был­тыр «Әлеуметтік сақтандыру туралы» заңға енгізілген, жоғары жалақы алатын әйелдерге тікелей әсер еткен өзгерістерге бірден қол­дау білдірдіңіздер. Алайда заңда жалақының қалған бөлігі үшін «декреттік төлемақыны қызмет беруші төлесін» деп міндеттейтін бап жоқ. Әйелдердің құқығын қорғау үшін осындай бап енгізу болмай ма?

– Неге болмасын? Дәл қазіргі шақта Еңбек және әлеуметтік қорғау ми­нистрлігінде осы мәселе талқыланып жа­тыр. Нәтижесін уақыт көрсетеді.

– Қазіргі кезде бала туылғанда берілетін жәрдемақының көлемі тіптен күлкілі. Ал өзге елдердегідей «ана капиталын» енгізуге не кедергі?

– Расында Қазақстанда бірінші-екінші бала туылғанда берілетін жәрдемақы 30 айлық есептік көрсеткіштен басталады. Яғни, 50 мыңның айналасында. Қазақ «бір қозы туса, бір түп жусан артық шығады» дейді. Дегенмен, қазіргі кезде отбасы қа­тары толыққанда қолдау көрсету меха­низм­дері сәбидің өмірге келуімен қатар шығатын шығындармен сәйкес келмейді. Мәселен, Сингапурда 2013 жылы бір­жолғы жәрдемақы 4900 доллларды құраса, ал Беларусияда бұл көрсеткіш 1000-нан 1500 доллар аралығында құбылып тұрады. Ал көрші Ресейде жәрдемақы сомасы 3000 долллардан басталса, Украинада бірінші балаға 3500 беріледі. Бұның барлығы бала тууына, демографияға әсер ететіні түсі­нікті. Алайда ана капиталы халық санын өсірудің жалғыз өлшемі бола алмайды. Себебі «ана капиталы» бағдарламасы бір­неше өзекті мәселелерді шешілуімен жү­зеге асырылады. Олардың ішіндегі ең бас­тысы инфрақұрылымды дамыту – ба­лабақша, емханаларды салу, әйелдерді жұ­мыспен қамту, оларды әлеуметтік тұр­ғыда қорғау, осылайша жалғаса береді. Сон­дықтан да кешенді мәселелер шешіл­генде ғана, әйелдер үшін осындай әлеу­мет­тік көмекті қолданған орынды болады.

– Сұхбатымыздың соңында қазақстандық қыз-келіншектерге мереке күні не айтар едіңіз?

– Қазақстандық бүкіл қыз-келін­шек­терді келе жатқан төл мерекелерімен құттықтаймын. Отбасыларына береке, бастарына амандық, істеріге сәттілік ті­лемін. Өмір өзара сыйластықпен, сенім­мен, түсіністікпен мәнді. Ендеше, әр отба­сынан береке-бірлік, шаңырақтан шат­тық, қыз-келіншектердің жүзінен күлкі кетпесін. Әрқашан көктемдей құл­пырып жүре беріңіздер!

– Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан – Үмітжан ЖАПАР


Возврат к списку

© Copyright Ассоциация деловых женщин Казахстана
Яндекс.Метрика